Metry, decymetry, cale, łany, morgi, werszki i arszyny. Dzień marszu, zasięg wzroku, dzień pracy mężczyzny, zasięg konia. Miar długości jest bardzo dużo i zmieniały się na przestrzeni lat, choć część pozostała w użyciu do dnia dzisiejszego. Skąd one się wzięły i jak się nazywają?

Jaka jest podstawowa jednostka długości?

Metry, ponieważ to one są podstawowym przelicznikiem długości, używanym przez większość ludzi korzystających układu SI.

Metr po raz pierwszy został zdefiniowany około 1795 roku, jako odległość, wzdłuż południka paryskiego, od równika do bieguna, na podstawie której stworzony został platynoirydowy pręt będący później formą. Metr jest standardową jednostką długości, której wielokrotności, takie jak kilometr, oraz podwielokrotności, jak milimetr czy decymetr, wykorzystujemy na co dzień na całym świecie.

Jak było kiedyś?

Dawniej ludzie nie mieli możliwości dokładnie odmierzyć jakiegoś odcinka i go używać, dlatego wykorzystywali jednostki zbliżone do siebie, jak kroki czy tyczki. Tak wyglądały jednostki miar długości używane w starożytnym Rzymie:

• Digitus– to palec, najmniejsza jednostka długości; 1/16 stopy; 18,5 milimetra.

• Uncia/Pollex– to cal lub kciuk; 1/12 stopy; 24,6 milimetra.

• Palmus– to dłoń; 1/4 stopy; 74 milimetry.

• Palmus maior– to długość dłoni, tak zwana większa dłoń; 3/4 stopy; 222 milimetry.

• Pes– to stopa; 296 milimetrów.

• Palmipes– to stopa i dłoń; 1 i 1/4 stopy; 370 milimetrów.

• Cubit– odległość od łokcia do czubka środkowego palca; 1 i 1/2 stopy; 444 milimetry.

• Gradus– to krok; 2 i 1/2 stopy; 7,39 metra.

• Passus– to podwójny krok, który został wprowadzony by ułatwić liczenie. Zamiast liczyć każdy krok, liczono tylko np. kroki nogi prawej; 5 stóp; 1,478 metra.

• Pertica/ Decempeda– to tyczka, mierząca 10 stóp; 2,96 metra.

• Actus– jest to długość bruzdy zaoranej przez woły bez odpoczynku, równe 120 stóp; 35,5 metra.

• Stadium– to stadion, ale jego dokładna długość nie jest nam znana,. Waha się ona pomiędzy 150m a 210m; 625 stóp; przyjmuje się wartość 192 metry.

• Mille passus– to (dokładnie tłumacząc) „tysiąc kroków”; 5000 stóp lub 8 stadionów; 1,48 kilometra.

• Leuga/ leuca– to liga; 7 500 stóp; 2,22 kilometra.

Miary Staropolskie

W Polsce natomiast, ze względu na rozbiory i duże zróżnicowanie kultur i warstw społecznych, mieliśmy trochę inną sytuację. Inne były jednostki miar długości handlowe, inne rolne i jeszcze inne górnicze. Dodatkowo po zaborach używane były zamiennie z miarami galicyjskimi lub rosyjskimi. W zależności od fachu ludzie korzystali z innych miar, przez co znacząco się one różniły, nawet jeśli nazywane były tak samo.

Miary handlowe:

• Ziarno = 3,10 mm

• Palec (cal)-  8 ziaren = 24,82 mm

• Dłoń- to odległość w poprzek dłoni, na wysokości linii wyznaczającej piędź mierzoną od małego palca. Obecnie jest używana w krajach anglosaskich do pomiaru koni i odpowiada 4 calom, czyli około 10cm; 24 ziarna; 74,44 mm

• Piędź- była to odległość od czubka małego palca (lub palca środkowego) do końca kciuka. W zależności od regionu wynosiła 19,8 lub 22,3 cm;

• Ćwierć- od 1764 roku do 1819roku było to 14,89 cm. Była to odległość od czubka palca wskazującego do końcówki małego palca; 48 ziaren; 148,87 mm

• Sztych- 64 ziarna = 198,51 mm

• Stopa- jej długość (przeciętna długość stopy, obecnie stopa angielska) zmieniała się i była różna w poszczególnych krajach i miejscach. Zwykle mierzyła ona 96 ziaren = 297,77 mm

• Łokieć- Jego ustandaryzowana odległość od stawu łokciowego do końca środkowego palca. Konkretna długość zmieniała się w Polsce, oraz różniła się od miar łokcia używanych w innych krajach. Przyjęło się, że są to 192 ziarna czyli 595,54 mm

• Sążeń (siąg)- była to długość rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny; 576 ziaren; 1787 mm

1-ćwierć, 2- piędź, 3- dłoń

Rolne jednostki długości

• Ławka (cal geometryczny)- podstawowa historyczna jednostka długości, na podstawie której przeliczało się inne miary; 44,665 mm

• Pręcik (stopa geometryczna)-10 ławek; 446,65 mm

• Łokieć- jednostka taka sama jak w długościach handlowych; 595,54 mm

• Krok geometryczny- 5 pręcików; 2,233 m

• Pręt-tak jak np. łokcie i stopy, ma różną długość na różnych terenach; 10 pręcików; 4,466 m

• Laska (miara)- 20 pręcików; 8,933 m

• Sznur- 10 prętów; 44,665 m

• Zagon (staje)- istnieją dwie definicje:
  • Jest to długość bruzdy jaką wół mógł przeorać bez zatrzymania i zawracania. Odpowiadała ona anglosaskiej mierze furlonga, choć mogła mieć różną długość ze względu na różne długości miar używanych na różnych terenach. Furlong ma miarę około 201m, a statutowo staja miała 84 łokcie, więc w zależności od używanego przelicznika było to od 44m do 54m. Natomiast staja staropolska równa była około 134m.
  • Jest to odległość którą koń może przebyć pomiędzy dwoma odpoczynkami, odpowiadająca anglosaskiej mierze 'league’. Staja milowa, bo taką nosi nazwę, mierzy ok 893m, a staja nowopolska ok 1066m;
  • Co ciekawe, w książkach fantasy ma jeszcze inne miary: u Andrzeja Sapkowskiego wynosi od 2 do 4km. Natomiast w tłumaczeniach Marii Skibniewskiej prac Tolkiena wynosi około 4,5km. Mogła być też używana jako jednostka powierzchni, wynosiła wtedy 1,2 do 1,5ha;

Górnicze jednostki długości:

• Sekunda łatrowa- 0,2016 mm

• Pryma łatrowa- 2,016 mm

• Cal łatrowy- 20,16 mm

• Stopa łatrowa-201,6 mm

• Łatr (lachter polski- 10 stóp łatrowych; 100 cali łatrowych; 1000 prym; 10 000 sekund łatrowych; 2,016 m

Drogowe jednostki długości:

• staja- w tym przypadku jest to odległość od 875m do 1062,5m;

• ćwierćmila- dwie staje; od 1,75 do 2,125km;

• półmila- dwie ćwierćmile lub cztery staje; od 3,75km do 4,25km

• mila- dwie półmile lub cztery ćwierćmile lub osiem stai; od 7,5km do 8,5km;

najstarsze jednostki długości:

Były one bardzo niedokładne, i nie ma dla nich dokładnego przelicznika na system metryczny. Były używane zarówno na terenie Polski jak i za granicą.

• po kostki;

• po kolana;

• w pas;

• siąg- ręce rozkrzyżowane mierzone od czubka palców do czubka palców;

• łokieć wielki/ łokieć gięty/ strzała- od końca palców do środka piersi;

• łokieć mały- od końca palców do pachy;

• piędź- największa rozwartość pomiędzy palcem małym i kciukiem;

• cal- szerokość kciuka w brzuścu (najszerszym punkcie)