Ligi morskie a ligi lądowe, lichasy, akry, łany i buchy. Jaka jest różnica, kto ich stosował i dlaczego przestali? Czemu łokieć krakowski ma inną wartość niż łokieć bawarski i berliński? Jaki wpływ miały podatki na wykorzystywane miary, a jaki odległość?

Ze względu na duże różnice pomiędzy wykształceniem poszczególnych warstw społecznych, a także problemy logistyczne, jak na przykład transportowanie wzorców miar, wiele państw, a kiedyś też i miast, wytworzyło swoje własne miary. Spowodowało to duże różnice pomiędzy jednostkami, nawet jeśli jako wzorca używane były części ciała, jak na przykład łokcie. Czasem też dwie miary o różnych nazwach oznaczały to samo. A czasem miary były na tyle niedokładne, że nie dało się ich przeliczyć na metry.

Oto przykłady:

• Achtel(ośmina, ósmak) – miara używana głównie jako miara objętości, ale czasem też długości, szczególnie w górnictwie, gdzie miał miarę 0,2615m;
• Alen lub aln- tradycyjna Skandynawska miara długości, mająca ok 60cm, podobna do łokcia, początkowo mierzono nim długości skoków narciarskich
• Amma- hebrajska jednostka mierząca ok 44cm, używana w Biblii;
• anglosaskie miary wywodzące się z farm:
  • Pręt(rod)- 5 i pół jardów, prawdopodobnie wywodzi się od długości poganiacza do bydła (ok 5m);
  • Furlong- jest to długość jaką mógł przeorać wół bez zatrzymywania się i zawracania, obecnie używa się głównie w wyścigach konnych w krajach anglosaskich;
  • Akr (acre)- obszar jaki jest w stanie przeorać jeden mężczyzna z jednym wołem w cały dzień; zwykle ustandaryzowany do 40 prętów lub 10 łańcuchów;
  • Łan(oxgang)- obszar jaki jest w stanie przeorać jeden wół w ciągu sezonu; około 15 akrów;
  • Virgate- obszar jaki 2 woły są w stanie przeorać w ciągu sezonu;
  • Karkut(Carucate)- obszar jaki 8 wołów jest w stanie przeorać w ciągu sezonu, równy 8 łanów lub 4 virgate;
• Bucha- odległość z której nie można rozróżnić rogów wołu;
• Jard- wywodzi się od dawnego określenia prostego patyka lub pręta, choć dokładne pochodzenie samej jednostki nie jest znane, niektórzy twierdzą że jest to podwojona długość łokcia, miarą kroku lub obwodu człowieka w pasie; historycznie występują dwie wersje, choć obecnie przyjmuje się długość 0,9144m:
  • Jard angielski- spiżowy pręt przechowywany w gmachu parlamentu w Londynie, wynoszący (w 1914r) 0,91440186m;
  • Jard amerykański- obliczona na podstawie metra w 1866 długość 0,9144018288m;
• Klafter/Faden- jednostka długości pochodząca z Niemiec, odpowiadająca długości rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny; pomimo odpowiadania sążniowi, często tłumaczy się ją jako włókno lub wątek; Jej wartość zależała od miejsca używania, np. w Bawarii było to około 1,75m, a w Hesji aż 2,5m; W Polsce uznawano że klafter miał 6 stóp, czyli około180cm;
• Li- chińskia miara długości, odpowiadająca (obecnie) 500m; jej wartość bardzo się zmieniała na przestrzeni lat, wynosząc od 77m do 576m; Wielki Mur Chiński nosi nazwę Wanli Changcheng, co tłumaczy się jako Mur Długi na 10 000 li; popularne chińskie przysłowie brzmi: Marsz na tysiąc li zaczyna się od pierwszego kroku;
• Liga lądowa- anglosaska miara odpowiadająca godzinie drogi pieszo; 4828,032m;
• Liga morska- w przybliżeniu zasięg wzroku człowieka 1,78m stojącego na poziomie morza; 5556m;
• Linia:
  • 1/12 cala polskiego, czyli 2 milimetry;
  • lub 1/10 cala angielskiego, czyli 2,54 milimetra; stosowana przy podawaniu wymiarów kalibru broni(np. karabin 3-liniowy, 2-liniowy itp.), kiedyś była używana do podawania wymiarów guzika;
• Parasanga/ Parasang- starożytna perska jednostka długości, przyjęta później przez starożytnych Greków; około 5,5km;
• Postaw- jednostka używana głównie do określania długości materiałów; jej wartość różniła się w poszczególnych regionach, przyjmując od 27 do 62 łokci, choć w XIX wieku było to nawet od 12 do 64 łokci; średnio przyjmuje się jednak wartość 32 łokci;
• Schojn – staroegipska miara odległości, równa około 16,648 km, choć według Herodota schoinos miał ok 11km, a według Strabona w zależności od miejsca było to od 5 do ponad 21 km;
• Schojn – starogrecka miara odległości, według Pliniusza Starszego równa około 5,5 km;
• Skok – miara o długości skoku przeciętnego człowieka – ok. 1,5 metra w skoku z miejsca
• Węzeł – dawna jednostka długości, równa 14,63 metra (48 stóp)
• Zeres– starożytna hebrajska miara długości, równa około 22,2 cm;

Miary greckie i Japońskie

Greckie miary długości:

• daktylos- szerokość palca; 0,0185m;
• kondylos- członek palca, równy dwóm palcom;
• palaiste/palaste- szerokość dłoni; 0,074m;
• dichas- pół stopy, równy dwóm szerokościom dłoni;
• lichas- odległość między czubkiem kciuka a końcem palca wskazującego przy otwartej dłoni, równy 10 palcom;
• spithame- odległość od czubka małego palca do czubka kciuka przy rozpostartych palcach, równy 12 palcom;
• pous- stopa, jej wielkość była różna, powszechnie używana w architekturze 0,296m i 0,326m, ale były też rzadziej używane stopy olimpijskie(0,320m) i egineckie(0,333m); stopa dzieliła się na cztery szerokości dłoni oraz szesnaście szerokości palca;
• pygme- od łokcia do nasady palców, równy 18 palcom;
• pygon- od łokcia do pierwszych kostek przy dłoni zamkniętej, równy 20 palcom;
• pechys- łokieć przyjęty z Egiptu, liczony od staw łokciowego do czubków palców, równy około 1,5 stopy; mierzono nim tkaniny, używając łokcia tkackiego mającego 0,385m; rozmiary łokcia wahały się pomiędzy 0,440m do 0,525m;
• bema-krok, równy 2 i pół stopy;
• dipolun bema- krok podwójny, równy 5 stóp;
• orgyia- sążeń, cyli długość rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny mierzone od czubków palców, róny 6 stóp;
• akaina/kalamos- pręt/trzcina, równa 10 stóp;
• plethron- furlong, czyli długość bruzdy po której wyoraniu woły potrzebowały odpoczynku, równy 100 stóp;
• stadion- dystans który można było przebiec maksymalną szybkością bez odpoczynku, równy 600 stóp; w zależności od używanej wartości stopy miał różne wartości, ale przy powszechnie używanej stopie attyckiej mierzył on 177,6m;
• Parasanga- zapożyczona od Persów i równy 30 stadiom, około 5,5km;
• diaulos- podwójny stadion;
• hippikon- tor wyścigowy dla rydwanów, równy 4 stadiom;
• Schoinos- miara egipska, równa 12 000 łokci, czyli 30-40 stadiów;
  • odległości pomiędzy miejscowościami określano dniami marszu a na wodzie dniami żeglugi;

Japońskie miary długości:

• bu-10 rin;ok. 3,03 mm;
• sun-10 bu; ok. 3,03 cm;
• shaku-10 sun; ok. 30,303 cm;
• gofuku-jaku -1 shaku i 2 sun, używany do mierzenia tkanin; ok. 36,363 cm;
• kujira-jaku -ok. 1,25 shaku, używany do mierzenia tkanin; ok. 37,88 cm;
• ken- 6 shaku; ok. 1,8 m (w zależności od regionu);
• chō- 60 ken, używany do mierzenia obszarów ziemi(jest to również miara powierzchni); od 105,42 m do 109,09 m (w zależności od regionu);
• ri- 36 chō, używany do mierzenia obszarów ziemi(jest to również miara powierzchni); od 3,9 km do 4,3 km (w zależności od regionu);

Pomimo wielokrotnych prób wprowadzania jednostek uniwersalnych i dokładnych, często miary o takiej samej nazwie różnią się długością. Dzieje się tak ze względu na to, że kiedyś każdy wzorzec zatwierdzany był przez władze lokalne, a niektóre instytucje zmieniały istniejące wzorce dla własnych korzyści. Przykładem tego jest Zakon Krzyżacki, który zmniejszał wielkość łokci chełmińskich by zwiększyć swoje wpływy podatkowe. Oprócz tego, istniał również problem przemieszczania wzorców. Ze względu na to, że nie było to opłacalne oraz nikomu na tym nie zależało, na przykład łokcie lwowskie znacząco różniły się od łokci warszawskich, a co za tym idzie różniły się również cale, stopy i dłonie. Na przestrzeni lat przeprowadzano wielokrotnie wnikliwe badania, na podstawie zapisków, wykopalisk archeologicznych, czy przekazów ustnych, by ustalić długości poszczególnych miar i ułatwić przeliczanie ich. Oto rezultaty części z nich:

Łokcie:

• Łokieć krakowski- wiek XII – 52,36 cm; wiek XIII – 64,66 cm; wiek XIV – 62,5 cm; a w poł. XVI w. – 58,6 cm; od 1836-1857 – 59,6 cm;
• Łokieć chełmiński-(w poł. XVI w.) 57,62 cm;
• Łokieć lwowski albo galicyjski-(w Galicji 1787–1857 r.)  59,6 cm;
• Łokieć królewiecki- 57,62cm
• Łokieć elbląski- 57,62cm
• Łokieć wrocławski (na Śląsku do 1816)– 57,6 cm;
• Łokieć warszawski albo staropolski (w I Rzeczypospolitej i po rozbiorach do 1819 r.)– 59,6 cm;
• Łokieć nowopolski (w Królestwie Polskim 1819-1849)– 57,6 cm;
• Łokieć gdański– 57,8 cm (1 łokieć (Elle) = 2 stopy = 24 cale = 57,38 cm);
• Łokieć austriacki (lub łokieć wiedeński; w Austrii do 1876)- 77,9 cm;
• Łokieć bawarski- 88,30 cm;
• Łokieć berliński (w Prusach do 1872)- 66,7 cm;
• Łokieć brabancki- 69,50 cm;
• Łokieć czeski (lub łokieć praski)- 59,3 cm;
• Łokieć duński- 62,77 cm;
• Łokieć hamburski- 57,3  cm;
• Łokieć hanowerski- 58,42 cm;
• Łokieć holenderski- 68,78 cm;
• Łokieć krótki (Egipt, meh nedjes)- 45cm;
• Łokieć królewski(Egipt, meh niswt)- 52,5cm;
• Łokieć lubecki- 57,7 cm;
• Łokieć norweski- 62,75 cm;
• Łokieć pruski- 66,09 cm;
• Łokieć saski- 56,64 cm;
• Łokieć szwedzki- 59,4 cm;
• Łokieć szwajcarski- 60,00 cm;
• Łokieć wirtemberski- 61,42 cm;
• Turecki długi łokieć (pik halebi)- 70,9 cm;

Stopy:

• Stopa staropolska, tj. warszawska – do 1819 r.; 29,78 cm
• Stopa galicyjska, tj. lwowska – 1787-1856 r.; 29,77 cm
• Stopa wrocławska – do 1816 r.; 28,80 cm
• Stopa krakowska – 1836-1857 r.; 29,8 cm
• Stopa litewska- ok. 32 cm
• Stopa duńska (fod) – ok. 1835; 31,384 cm
• Stopa angielska (foot) – ok. 1835; 30,480 cm
• Stopa szwedzka (Fot) – ok. 1835; 29,690 cm
• Stopa hanowerska (Fuss) – ok. 1835; 29,199 cm
• Stopa lubecka (Fuss) – ok. 1835; 28,852 cm
• Stopa hamburska (Fuss) – ok. 1835; 28,649 cm
• Stopa drezdeńska (Fuss) – ok. 1835; 28,326 cm
• Stopa lipska (Fuss) – ok. 1835; 28,266 cm
• Stopa madrycka (pies) – ok. 1835; 28,266 cm
• Stopa paryska (pied) – ok. 1769; 32,484 cm
• Stopa attycka; 29,6 cm
• Stopa eginecka; 33,3 cm
• Stopa egipska; 35 cm
• Stopa grecka; 30,83 cm
• Stopa olimpijska; 32 cm
• Stopa pergameńska; 35 cm
• Stopa rzymska; 29,6 cm
• Stopa używana w architekturze- 29,4-29,6 cm i 32,6 cm

Pręty:

• Kalamos- miara attycka; 2,96m;
• Calamus- miara rzymska; 2,77-3,08m;
• Rod- miara anglosaska; 5, 0292;
• Pręt szwedzki- 4,70416m;
• Pręt nowy polski- 4,32m;
• Pręt pruski-3,76m;
• Pręt chełmiński- 4,71m;
• Pręt duński- nie ma przelicznika dokładnego na metry, jest równy 14 stóp, czyli około 4,2672m przeliczając współczesną stopą angielską, lub 4,3938m przeliczając stopą duńską;

Łatry, czyli jednostka górnicza:

• Łatr śląski- 1,919 m
• Łatr harzowski (stosowany w górach Harzu)- 1,925 m
• Łatr olkuski- 1,936 m
• Łatr saski- 1,977 m
• Nowy łatr saski- 2,000 m
• Łatr polski- 2,016 m
• Łatr węgierski- 2,025 m
• Łatr pruski- 2,092 m

Cale:

• Cal angielski- obecnie 25,3995 mm, kiedyś:
  • 1819 rok – około 25,400438 mm
  • 1895 rok – 25,37649999978 mm
  • 1922 rok – 25,399956 mm
  • 1932 rok – 25,399950 mm
  • 1947 rok – 25,399931 mm
• Cal staropolski- 24,8 mm
• Cal nowopolski(1819-1848)- 14,00mm
• Cal pruski (Zoll)- 26,17 mm
• Cal francuski (pouce)- szerokość kciuka króla Francji; 27,06994875 mm;
• Cal reński- 26,1541 mm
• Cal rosyjski (дюйм)- 25,3995 mm
• Cal wiedeński (Wiener Zoll)- 26,3402 mm
• Cal hiszpański (pulgada)- 23,2166 mm
• Amerykański cal geodezyjny ≈ 25,4000508 mm, a dokładniej 1 m = 39,37 cali geodezyjnych;

Mile:

• Mila morska- 10 kabli = 1,85166 km
• Mila polska- 7 wiorst, czyli 7,146 km, a od 1819 roku – 8,53431 km
• Mila pruska- 7,53248 km
• Mila rzymska- 1000 passus (kroków podwójnych) = 1,4815 km
• Mila wrocławska- ok. 6,7 km
• Mila chińska- 576m(kiedyś), 500m (dzisiaj);
• Mille passus- mila rzymska; 1482m;
• Miglio- mila sycylijska; 1486,6;
• Mila perska- 1500m;
• Mila londyńska- 1524m;
• Mila międzynarodowa- 1609,344m;
• Mila amerykańska-1609,3472m;
• Mila morska- 1852m;
• Turecka mila morska- 1853,181m;
• Mila admiralska- 1855m;
• Mila geograficzna- 7420,439m;
• Mała mila pocztowa/ Nowa mila pocztowa- mila niemiecka i mila saksońska; 7500m;
• Niemiecka mila lądowa; 7532,5m;
• Mila pocztowa- używana na terenie Austro-Węgier; 7585,9m;
• Mila rosyjska-7467,6m;
• Średnia mila pocztowa lub policyjna- 9062m;
• Mila metryczna/ Mila skandynawska- czyli ujednolicona mila szwedzka i norweska; 10 000m;
• Mil– mila szwedzka; 10 688,54m;
• Mil– mila norweska; 11299m